Kobieta z aparatem przy oku na plaży, w tle morze
Porady

Jak filmować w podróży: poradnik dla początkujących

Ten poradnik powstał w 2016 roku jako pięć osobnych tekstów, z prezentacji, którą przygotowywałem na targi turystyczne. Zebrałem je w jeden i odświeżyłem. Zasady się nie zmieniły, zmienił się głównie sprzęt.

Cel jest prosty: żeby Wasze filmy z podróży (i nie tylko) były lepiej nagrane, lepiej zmontowane i żeby ktoś chciał je obejrzeć do końca. No i żeby było więcej lajków, bo o tym w końcu wszyscy marzą.

Poradnik ma cztery części: podstawowa wiedza, podstawowe techniki, opowieść w filmie i triki, których nauczyłem się na własnych błędach. A robiłem ich sporo i dalej robię, bo dalej się uczę.

Podstawowa wiedza

Zdaję sobie sprawę, że część z tego jara tylko takich zapaleńców jak ja, którzy jako dzieci oglądali pod kołdrą katalogi ze sprzętem fotograficznym. Większość z Was ustawia aparat na automat i leci z koksem. Tymczasem ta wiedza nie jest trudna, a potrafi dramatycznie poprawić to, co nagrywacie.

Wygląd obrazu zależy przede wszystkim od trzech rzeczy.

Przysłona

Określa, ile światła wpada na matrycę. Im niższa liczba, tym więcej światła: przy f/2.0 jest go znacznie więcej niż przy f/4.0. Szeroko otwarta przysłona daje też efekt, który wszyscy znacie, czyli bokeh: ostry obiekt i rozmyte tło. Pomaga też przy słabym świetle. I jeszcze jedno: im niższa liczba po f/, tym droższy obiektyw.

Migawka

Odpowiada za czas naświetlania matrycy. Im dłużej, tym jaśniejszy obraz, ale i większe rozmycie ruchu. W filmie przyjęło się, że czas migawki to jedna druga liczby klatek, czyli przy 25 klatkach na sekundę ustawiacie 1/50. Wszystko zależy jednak od efektu. Przy timelapsie nocnego nieba migawka będzie otwarta po kilkanaście sekund (i wtedy aparatu nie wolno ruszyć, chyba że chcecie zygzaki). W drugą stronę, bardzo krótka migawka zatrzymuje ruch bez rozmycia. Janusz Kamiński użył tego w „Szeregowcu Ryanie” i dostał za zdjęcia Oscara.

ISO

Czułość matrycy. Im wyższe ISO, tym jaśniejszy obraz, ale nie ma róży bez kolców: im wyższe ISO, tym więcej szumu. Dzisiejsze aparaty radzą sobie z wysokim ISO dużo lepiej niż te sprzed dekady, ale zasada zostaje: zanim podniesiecie ISO, sprawdźcie, czy nie da się bardziej otworzyć przysłony.

Te trzy ustawienia wpływają na siebie nawzajem i razem dają ekspozycję. Kiedy umiecie nimi żonglować, to Wy decydujecie o jasności, rozmyciu tła i ruchu, a nie automat.

Kadrowanie

Jedna z najważniejszych umiejętności. Kadr to wszystko, co pokazujecie na ekranie, i to, jak go skomponujecie, często decyduje o tym, czy film działa. Warto wykorzystywać naturalne linie w obrazie, żeby prowadzić wzrok widza.

Klatkaż (FPS)

Film to zbiór zdjęć wyświetlanych jedno po drugim, a klatkaż mówi, ile takich zdjęć aparat robi na sekundę. W kinie standardem jest 24 klatki, w telewizji w Europie 25, w USA i Japonii 30 (oni wszystkiego muszą mieć więcej). Poniżej 24 klatek obraz zaczyna się ciąć. Wyższy klatkaż daje inny wygląd i pozwala zrobić slow motion.

Slow motion

Zwolniony film, który wszyscy kochamy. Żeby nie wyglądał jak kapusta przepuszczona przez szatkownicę, trzeba go nagrać w wyższym klatkażu niż ten, w którym będziecie go puszczać. Nagranie w 50 klatkach zwolnicie dwa razy, w 100 klatkach cztery razy (przy filmie wyjściowym w 25 klatkach). Pamiętajcie tylko, że przy wysokim klatkażu na każdą klatkę wpada mniej światła, więc slow motion najlepiej wychodzi w mocnym świetle.

Timelapse

Technika, w której wszystko dzieje się szybciej niż naprawdę: pędzące chmury, rozwijające się kwiaty, maszerujące ślimaki. Są dwie drogi. Możecie nagrać bardzo długi film i przyspieszyć go setki razy, co jest proste, ale pliki są ogromne, a komputer cierpi. Albo robić zdjęcia co kilka sekund, co daje lepszy efekt. Dziś większość aparatów, telefonów i kamerek sportowych ma tryb timelapse wbudowany, więc druga droga przestała być trudna.

Program do montażu

Bez podstaw montażu trudno zrobić coś więcej niż śmieszne klipy z kotem. Dobra wiadomość: obsługę prostego programu ogarniecie w kwadrans, a tutoriali na YouTubie jest mnóstwo. Sam montuję w Adobe Premiere Pro. Jeśli nie chcecie płacić, DaVinci Resolve ma bardzo mocną darmową wersję, a do prostych filmów z telefonu wystarczy aplikacja na telefon.

Podstawowe techniki

Po prostu nagrywajcie, i to dużo

Chodźcie z kamerą nawet po własnym ogródku i ćwiczcie. Pies, kot, widok za oknem. Z filmowaniem jest jak z siłownią: im częściej, tym lepsze efekty. Wiem, bo na siłownię nie chodzę i efekty widać.

Film to w połowie dźwięk

Tak, niestety. Jeśli nie macie mikrofonu, na początek róbcie filmy, w których oryginalny dźwięk zastępujecie muzyką. Jeśli nagrywacie wbudowanym mikrofonem, uważajcie na wiatr, pociągi i samoloty. Nic tak nie wkurza widza jak to, że nie słyszy, co mówicie. W ostateczności nagrajcie głos później i dołóżcie go w montażu. A mały mikrofon, nawet bezprzewodowy, kosztuje dziś niewiele i zmienia wszystko.

Korzystajcie z trybów półautomatycznych

Tryb A (priorytet przysłony: Wy ustawiacie przysłonę, resztę dobiera aparat) i S (priorytet migawki) dają kontrolę bez nerwów. Fotografowie pewnie powiesiliby mnie za to na drzewie, ale na początek tryb manualny to ostateczność: przydaje się wtedy, gdy nie chcecie, żeby aparat cokolwiek zmieniał w trakcie ujęcia, na przykład przy timelapsie. Z czasem i tak do niego dojdziecie.

Film ma być krótki

Jeśli można przekazać to samo w 3 minuty albo w 10, wybierzcie 3. Widz, który Was nie zna, odpada bardzo szybko. Najtrudniejsze jest to, że nie umiemy zdystansować się do własnego materiału (ja pierwszy) i chcemy pokazać wszystko. Wyrzucajcie ujęcia średnie i dobre, zostawiajcie tylko bardzo dobre i rewelacyjne. Jeśli oglądaliście „Zjawę”, wiecie, o czym mówię: świetne zdjęcia, dobra gra i film dłuższy o co najmniej godzinę, niż powinien. Gdyby bohater czołgał się jeszcze 10 minut, sam bym go dobił.

Trójpodział

Jedna z najważniejszych i najłatwiejszych technik. Dzielicie kadr dwiema liniami pionowymi i dwiema poziomymi, a najważniejsze elementy ustawiacie na ich przecięciach. Kadr centralny jest nudny i w większych ilościach męczy. Tylko nie przesadzajcie w drugą stronę i przeplatajcie rodzaje ujęć.

Nie mówcie tego, co można pokazać

Technika, której nauczyłem się bardzo późno. Zamiast stać w kadrze i opowiadać, że jesteście przy wodospadach Iguazu, po prostu je pokażcie, a głosem dopowiedzcie to, czego nie widać: ile kosztują bilety i jak dojechać. Film pozwala jednocześnie patrzeć i słuchać, więc korzystajcie z tego. Widz woli nacieszyć się widokiem niż zarośniętą gębą podróżnika.

Opowieść w filmie

Każdy film powinien mieć cel i przekaz, coś, co zostanie w głowie. Pokazywanie filmu to wymiana: widz daje Wam swój czas, Wy dajecie mu historię, którą warto usłyszeć. Nie katujcie go dziesięciominutowym ujęciem z okna pociągu, żeby poczuł się tak jak Wy wtedy. Oczywiście są wyjątki: Norwegowie pokazali kiedyś w telewizji całą siedmiogodzinną podróż pociągiem z Bergen do Oslo i oglądały to miliony. Ale to Norwegowie, oni są dziwni. (Mieszkałem tam, wolno mi.)

Trzy akty

Znacie to z podstawówki: początek, rozwinięcie, zakończenie. Dlatego filmy z podróży są wdzięcznym tematem: wyjeżdżacie, jesteście w drodze, wracacie. Tę konwencję można łamać na milion sposobów, ale najpierw warto nauczyć się jej w klasycznej formie.

Każda scena musi coś wnosić

Nową informację, nowe spojrzenie albo inną perspektywę. Jeśli widz ma poczucie, że już to w tym filmie widział, przestaje oglądać.

Triki i tipsy

Worek przydatnych rzeczy, których uczyłem się latami. To nie sztywne zasady, tylko wskazówki, dzięki którym Wasze wideo będzie wyglądało profesjonalniej.

  • Nie zoomujcie. Zbliżanie i oddalanie w trakcie ujęcia to passé. Nagrajcie szerokie ujęcie, przerwijcie, podejdźcie bliżej i nagrajcie drugie. Lepiej się to montuje, a widz nie musi oglądać, jak obsługujecie zoom.
  • Nie latajcie z kamerą jak rażeni piorunem. Na początek w ogóle odpuśćcie ruch kamery, bo stabilne ujęcia wyglądają dużo lepiej. Dziś stabilizacja w aparatach i gimbale dużo wybaczają, ale zasada zostaje: ruch ma mieć cel, na przykład podążać za wzrokiem bohatera. Ruch bez sensu wygląda na robiony na kolanie.
  • Nagrywajcie z myślą o montażu. Dajcie sobie 5–6 sekund stabilnego ujęcia, żeby było co wyciąć. I nie nagrywajcie ciągiem po 20 minut, bo cały materiał trzeba będzie potem obejrzeć co najmniej raz.
  • Zsynchronizujcie zegary. Kiedy nagrywacie na kilka urządzeń, montuje się po dacie, a nie po nazwie pliku. Kiedyś po powrocie okazało się, że aparat Sylwii miał datę sprzed dwóch lat. Nie polecam.
  • Nie spieszcie się. Zanim naciśniecie nagrywanie, przemyślcie ujęcie i kompozycję. Przy montażu mam prosty trik: kiedy film jest gotowy, nie patrzę na niego przez 24 godziny. Jeśli po dobie dalej mi się podoba, publikuję.
  • Zawsze miejcie kopię. Warto wozić dodatkowy dysk, a najważniejsze rzeczy wrzucać do chmury. Nic tak nie boli jak materiał, który wyparował, bo był tylko w jednym miejscu.
  • Róbcie filmy o tym, co Was jara. Ludzie od razu wyczują, kiedy ściemniacie.
  • Oglądajcie filmy. Na YouTubie, w kinie, robione w garażu. Im więcej zobaczycie, tym lepiej wiecie, co Wam się podoba, a co nie.
  • Dbajcie o sprzęt. Brudny obiektyw czy rozklekotany statyw nie muszą zepsuć filmu. Ale mogą.
  • Zaskakujcie. Najlepiej zapamiętujemy filmy, które czymś nas zaskoczyły. Nie pozwólcie widzowi przysnąć.
  • Zasady są po to, żeby je łamać. Tylko najpierw trzeba je znać. Dlatego wszystko powyżej to raczej wskazówki niż zasady.

A sprzęt?

Sprzętowi poświęciłem osobny tekst: Sprzęt do filmowania i robienia zdjęć w podróży. W skrócie: lepsze ujęcie nagracie telefonem, który znacie, niż aparatem, którego nie rozumiecie.

Jeśli macie pytania albo zauważycie, że gdzieś się mylę, piszcie w komentarzach. A teraz bierzcie aparaty i idźcie nagrywać.

Filmuję też zawodowo. Moje prace znajdziecie na sparrowfilm.org.